Ön Çapraz Bağ Yaralanması Nedir, Nasıl Anlaşılır?

Ön çapraz bağ, femurdan (uyluk kemiği) tibiaya (kaval kemiği) uzanan yoğun bir bağ dokusudur. Dizin merkezinden geçen ön çapraz bağ, dönme hareketini kısıtlar. Kaval kemiği ile uyluk kemiğini birbirine bağlar. Bu yapının temel işlevi, kaval kemiğinin içe dönmesini ve öne kaymasını engellemektir. Ön çapraz bağ, diz ekleminde bulunan 4 ana bağın en güçlüsüdür ve dizin stabilitesini sağlar.

Tıp literatüründe Anterior Cruciate Ligament (ACL) olarak tanımlanan ön çapraz bağ yaralanması ya da yırtılması, çoğunlukla koşarken ya da zıplarken yapılan keskin dönüşlere bağlı olarak meydana gelir. Bu nedenle de özellikle futbol, basketbol, voleybol, tenis ve jimnastik yapan kişilerde görülür. Hız ve dizin döndürülme şeklinin birleşimi, ön çapraz bağların gerilmesine, zedelenmesine veya yırtılmasına neden olabilir. 

Ön çapraz bağ yaralanması meydana geldiğinde kişi, dizinde bir patlama ya da yırtılma sesi duyabilir. Diz eklemi boyunca ağrı ve şişlik görülür. Ön çapraz bağ yaralanması belirtileri arasında hareket kısıtlılığı da yer alır. Bu durumda kişi ayakta durmakta güçlük yaşayabilir. Fizik muayenenin yanı sıra bazı testler ve radyolojik görüntülemeler, ön çapraz bağ yaralanmasının tanısı için gerekli olabilir. Ön çapraz bağ tedavisi, ameliyatlı ve ameliyatsız şekilde yapılabilir. Tedavi sürecini etkileyen pek çok etkenden en önemlisi, yaralanmanın şiddetidir. Ön çapraz bağ yaralanması tanı ve tedavi yöntemlerine geçmeden önce sıklıkla sorulan “Ön çapraz bağ yaralanması nedir?” sorusunu cevaplamak gerekebilir.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Nedir?

Ön çapraz bağ yaralanması, dizdeki ön çapraz bağın aşırı gerilmesi veya yırtılmasıdır. Yırtık, kısmi veya tam olabilir. Ön çapraz bağ, diz ekleminde yer alan 4 ana bağdan biridir. Kemikleri bir arada tutmaya yarayan bu bağ, aynı zamanda diz ekleminin stabilitesini de sağlar. Ön ve arka çapraz bağlar, diz ekleminin içinden geçer ve bu bölgede “X” şeklini oluşturur. Ön çapraz bağ, diz ekleminin normal fonksiyonlarını yerine getirmesi bakımından son derece önemlidir. Temel olarak kaval kemiğinin öne doğru kaymasını önler. Ön çapraz bağ yaralanması, çoğunlukla ayağın sabit olduğu sırada vücudun aniden dönmesi ile meydana gelir. Ancak, dize gelen darbeler, yüksekten düşmek, trafik, ev ve iş kazaları da ön çapraz bağ yaralanmasına yol açabilir. Bu gibi durumlarda çoğul bağ yaralanmaları da görülebilir. Bazı vakalarda ön çapraz bağın kopması duyulabilir. Kopmaya bağlı olarak kişi genellikle yere düşer ve oluşan kanamaya bağlı olarak şişlik görülür. Ön çapraz bağ yaralanmasında kısmi yırtılmalar nadiren görülür. Genellikle yırtılma tama yakın ya da tam olarak gerçekleşir. Yırtılmanın şiddeti, aynı zamanda ön çapraz bağ yaralanmasının derecelerini de belirler. Bu noktada sıklıkla sorulan sorunlardan biri de “Ön çapraz bağ yaralanması dereceleri nelerdir?” şeklindedir.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Dereceleri Nelerdir?

Ön çapraz bağ yaralanması dereceleri yaralanmanın şiddetine göre farklı şekillerde değerlendirilir. Bu durum aynı zamanda ön çapraz bağ burkulması olarak da bilinir. Ön çapraz bağ burkulması dereceleri şu şekilde sıralanabilir:

• I. Derece Yaralanmalar: Ön çapraz bağ 1. derece yaralanmada bağ, hafif şekilde zedelenir. Bu tip vakalarda ön çapraz bağ, diz eklemini sabit tutmaya devam edebilir.
  
  
• II. Derece Yaralanmalar: Ön çapraz bağ 2. derece yaralanmada bağ, kısmen yırtılır. Bu durum aynı zamanda ön çapraz bağ kısmi yırtılması olarak da tanımlanır. Diz stabilitesi kaybedilebilir.
  
  
• III. Derece Yaralanmalar: Ön çapraz 3. derece yaralanmada bağ, ikiye ayrılır. Diz eklemi stabilitesini kaybeder. Bu yaralanmalar ön çapraz bağ tam yırtılması olarak da tanımlanır.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Belirtileri Nelerdir?

Ön çapraz bağ yaralanması sırasında kişi, diz ekleminde bir patlama sesi duyabilir, dizinden bir şey koptuğunu hissedebilir. Ön çapraz bağ yaralanması semptomlarının bir kısmı şu şekilde sıralanabilir:

• Şişlik ve ağrı,
• Hareket aralığı kaybı,
• Eklem hattı boyunca hassasiyet,
• Yürüme güçlüğü,
• Diz ekleminde uyuşukluk.

Ön çapraz bağ yaralanması vakalarında dizde oluşan şişlik, ilk 24 saatte oluşur. Hafif şiddetli vakalarda kendiliğinden düzelme görülebilir. Fakat koşma, durma ve dönme hareketlerinde zorlanmalar yaşanmaya devam eder. Dizde boşalma hissi görülebilir. Tedavi edilmeyen ön çapraz bağ yaralanması vakalarında diz, dengesiz olur. Bu durum diz ekleminde bulunan diğer dokulara ve menisküse zarar verebilir. Bu nedenle bu belirtilerin varlığında bir ortopedi uzmanına başvurulmalıdır. Merak edilen bir diğer soru da “Ön çapraz bağ yaralanması neden olur?” şeklindedir.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Nedenleri Nelerdir?

Ön çapraz bağ yaralanması nedenleri şu şekilde sıralanabilir:

• Aniden yavaşlamak ya da yön değiştirmek,
• Ayak yere sabitlenmişken vücudun dönmesi,
• Dengesiz atlayışlar,
• Aniden durmak,
• Dize doğrudan darbe almak.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Risk Faktörleri Nelerdir?

Ön çapraz bağ yaralanması riskini artıran faktörlerin bir kısmı şu şekilde sıralanabilir:

• Kadın cinsiyeti,
• Futbol, basketbol, voleybol, tenis ve kayak gibi sporlar yapmak,
• Egzersizler sırasına diz eklemini aşırı zorlamak,
• Sportif faaliyetler sırasında uygun ayakkabı giymemek,
• Kötü spor malzemeleri kullanmak,
• Suni çim üzerinde sportif faaliyetlerde bulunmak.

Ön çapraz bağ yaralanmasını önlemek için, kalça, pelvis, alt karın ve bacak bölgesini güçlendirmek için egzersizler yapılabilir. Çömelme sırasında dizleri içe doğru hareket ettirmemek, sıçrayışlar sonrasında yere inerken uygun diz pozisyonlarını öğrenmek, ani dönmelerden kaçınmak gibi önlemler, olası ön çapraz bağ yaralanmalarının önlenmesine yardımcı olabilir.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Tanısı Nasıl Koyulur?

Ön çapraz bağ yaralanması belirtileri ile ortopedi uzmanına başvurulduğunda hekim, öncelikle kişinin anamnezini alır ve ardından fizik muayenesini yapar. Fizik muayene sırasında hekim, mevcut hareket açıklığını özel olarak değerlendirebilir. Ön çapraz bağ yırtılmaları genellikle diz içinde yer alan kıkırdak ve kollateral bağlar gibi diğer yapıların da yaralanması ile bağlantılı olabilir. Bu nedenle muayene süreci farklı tekniklerle de ilerleyebilir. Ön çapraz bağ yaralanmasının tanısı için hekim, gerekli gördüğünde röntgen ve MR gibi radyolojik görüntüleme tetkikleri talep edebilir. Ayrıca artroskopi ile dizin iç kısmı incelenebilir. Artroskopik görüntüleme için diz eklemine küçük bir kesi açılır ve bu kesiden optik görüntüleme cihazı sokulur. Hekim, monitörden diz ekleminin içini ayrıntılı olarak değerlendirir. Bu yöntem ön çapraz bağ yaralanması tedavisi için de uygulanabilir. Bu aşamada sık karşılaşılan sorulardan biri de “Ön çapraz bağ yaralanması nasıl tedavi edilir?” şeklindedir.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Ön çapraz bağ yaralanması tedavisinde tercih edilecek yöntem, yaralanmanın şiddetine bağlıdır. Aktif bireylerde ve sporcularda ön çapraz bağ yaralanması tedavisi için cerrahi yöntemler tercih edilir. Ancak kişi, spor hayatına devam etmiyorsa ve yaralanma şiddetli semptomlara yol açmıyorsa cerrahi dışı tedaviler de uygulanabilir. Ön çapraz bağ yaralanması tedavisinde şu yöntemler uygulanabilir:

• İstirahat: Hafif şiddetli vakalarda istirahat, ağrı ve şişlik gibi semptomların giderilmesine fayda sağlayabilir. Diz eklemini kalp seviyesinin üstünde tutmak önerilebilir.
  
  
• Buz Tedavisi: Gün içinde aralıklı olarak uygulanan buz tedavisi, semptomların gerilemesine yardımcı olabilir.
  
  
• Bandaj: Şişlik ve ağrı gibi belirtilerin gerilemesi için diz bölgesi bandajla sarılabilir.
  
  
• Fizik Tedavi: Bazı vakalarda ağrı ve şişliğin azalmasıyla fizik tedavi uygulamalarına başlanabilir. Bu tip vakalarda fizik tedavi uygulamaları, eklem hareket açıklığının iyileşmesine ve bölge kaslarının güçlenmesine yardımcı olabilir. Ayrıca nüks ihtimalini de azaltır.
  
  
• Cerrahi Tedavi: Ön çapraz bağ yaralanması cerrahi tedavisi, artroskopik yöntemle yapılabilir. Artroskopik ön çapraz bağ yaralanması ameliyatında amaç, hastanın önceden yaptığı faaliyetlerine geri dönmesini sağlamaktadır. Bir ya da daha fazla invaziv kesi ile optik görüntüleyici ve cerrahi el aletleri diz bölgesine sokulur. Yırtılan ön çapraz bağa ait ligamentler çıkarılır ve farklı bölgelerden alınan tendon ve bağ yapıları ile ön çapraz bağ onarılır. Bu noktada greftler kullanılabilir. Çok ender vakalarda ön çapraz bağ, tekrar dikilebilir. Ön çapraz bağ yaralanması ameliyatı sonrasında iyileşme süreci kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Ön çapraz bağ ameliyatından sonra hastanede yatış süresi 1 ila 3 gün arasında değişebilir. Kişi aynı gün koltuk değneği yardımıyla ayağa kalkabilir. İlk üç hafta içinde, iki dizde hareket kabiliyetinin eşitlenmesi beklenir. Yerleştirilen greft dokusunun kaynaması yaklaşık olarak 6 hafta sürer. Bu sürenin sonunda kişi, normal şekilde yürüyebilir ya da araba kullanabilir. Genellikle iyileşme 6 ay kadar sürer. Fakat dokuların tam olgunlaşması ve stabilitesini kazanması 1 yılı bulabilir.

Eğer sizde ya da bir yakınınızda da ön çapraz bağ yaralanması olduğunu düşünüyorsanız vakit kaybetmeden bir ortopedi uzmanına başvurmayı ihmal etmeyin.